Reflexións sobre os retos e oportunidades para Galicia nun contexto de transformación das prioridades europeas. Por Celso Gándara, representante de ForoESGal en CEPES e xerente de Algalia S. Coop. Galega.
O escenario internacional cambia a unha velocidade que obriga a revisar algunhas certezas. As tensións xeopolíticas, os conflitos comerciais e as novas prioridades da Unión Europea están a configurar un contexto no que a competitividade, a seguridade, a defensa e a autonomía estratéxica adquiren un protagonismo crecente.
Que consecuencias pode ter este cambio para a economía social galega? Como afectará as cooperativas, ás entidades do terceiro sector de acción social e ao conxunto de organizacións que xeran actividade económica, emprego, benestar e cohesión territorial?
A miña principal conclusión, compartida no encontro Cafés con Aroma a Economía Social 2026, é que nos atopamos ante un momento decisivo para transformar o recoñecemento institucional da economía social e do terceiro sector nunha maior capacidade real de influencia sobre as políticas públicas. Para conseguilo necesitamos comprender os cambios, identificar as oportunidades e fortalecer a nosa capacidade de actuar conxuntamente.
Un cambio de prioridades que nos afecta directamente
Un dos debates máis relevantes é o futuro orzamento da Unión Europea para 2028-2034. En Galicia, os fondos europeos desempeñan un papel fundamental: só os programas FEDER e Fondo Social Europeo Plus de 2021-2027 representan preto de 1.400 millóns de euros de financiamento comunitario para políticas de emprego, formación, inclusión social, innovación, desenvolvemento rural e transición ecolóxica.
As novas prioridades europeas poden modificar o equilibrio entre políticas e recursos. A maior atención á defensa, a seguridade ou a competitividade xera incerteza sobre o financiamento destinado á cohesión económica, social e territorial. Debemos defender unha idea fundamental: a competitividade europea non pode construírse debilitando a cohesión social e territorial, porque unha sociedade cohesionada tamén é máis competitiva e resiliente.
A economía social e o terceiro sector non son actores secundarios
Existe o risco de que competitividade e innovación identifíquense exclusivamente con determinados sectores empresariais, mentres a economía social e o terceiro sector queden vinculados só á inclusión e á atención de colectivos vulnerables. Sería unha visión limitada. As cooperativas xeran emprego, desenvolven actividades industriais e produtivas, incorporan tecnoloxía e manteñen riqueza no territorio. As asociacións, fundacións e demais entidades do terceiro sector, alén de atender necesidades sociais, crean emprego, innovan na intervención, mobilizan recursos, constrúen redes comunitarias e melloran a calidade de vida.
Ambos os ámbitos achegan capacidades complementarias e esenciais para afrontar os desafíos de Galicia. As súas contribucións deben ocupar un espazo na definición das prioridades públicas.
Oportunidades para Galicia a través de catro piares estratéxicos:
- Autonomía estratéxica e desenvolvemento territorial. Reducir dependencias exteriores e fortalecer as capacidades produtivas europeas pode abrir oportunidades ás cooperativas agroalimentarias, forestais, pesqueiras e industriais do medio rural. O terceiro sector resulta esencial para soster a vida comunitaria, facilitar servizos e permitir que as persoas desenvolvan os seus proxectos de vida nos seus lugares de orixe.
- Transición enerxética e sustentabilidade. As comunidades enerxéticas, as cooperativas de enerxías renovables e os proxectos de economía circular ofrecen posibilidades para a participación comunitaria e a loita contra a vulnerabilidade enerxética. A transición ecolóxica será máis sólida se incorpora ás persoas e ás comunidades como protagonistas.
- Coidados, inclusión e servizos de proximidade. O envellecemento e a dispersión territorial esixen modelos de atención máis próximos, sostibles e adaptados. A experiencia do terceiro sector pode contribuír mediante novas fórmulas de organización, xeración de emprego e cooperación, combinando calidade, sustentabilidade, participación e respecto aos dereitos.
- Innovación, dixitalización e fortalecemento organizativo. As entidades deben mellorar a súa xestión, avaliación, dixitalización e innovación social para incorporar tecnoloxía e desenvolver novos modelos. Convén, con todo, distinguir entre oportunidades estratéxicas e financiamento dispoñible: que estes ámbitos sexan prioritarios para Europa non garante recursos para as nosas organizacións.
Fortalecer a identidade e a capacidade de interlocución
A diversidade de familias organizativas da economía social e do terceiro sector é unha fortaleza, pero pode converterse nunha dificultade cando se dedican máis esforzos a defender particularidades que a construír posicións compartidas. Necesitamos unha interlocución máis ampla e transversal coas administracións públicas.
Unha proposta sería impulsar desde ForoESGal un memorando estratéxico compartido coa Xunta de Galicia, incorporando ás consellerías responsables de planificación económica, emprego, políticas sociais, medio rural, mar, industria e enerxía. Construído mediante o diálogo coas organizacións representativas, incluído o terceiro sector de acción social, permitiría identificar contribucións, necesidades e proxectos estratéxicos. Non se trataría só de reclamar recursos, senón de demostrar que as nosas organizacións poden contribuír decisivamente aos grandes obxectivos económicos e sociais de Galicia.
Da xestión das nosas organizacións á construción do futuro
Desde Algalia acompañamos desde hai máis de trinta anos a cooperativas, asociacións, fundacións e outras organizacións da economía social e do terceiro sector. Esta experiencia permite coñecer as súas fortalezas e as dificultades para soster a súa actividade, desenvolver equipos, mellorar a xestión e adaptarse a contextos esixentes.
Para gañar capacidade de influencia necesitamos organizacións fortes: con estratexia clara, xestión económica sostible, equipos preparados, capacidade de innovación e disposición para cooperar. A representación institucional é imprescindible, pero debe apoiarse nun tecido sólido e en proxectos capaces de demostrar a súa contribución económica e social.
O principal reto: gañar influencia
Se tivese que resumir o principal desafío dos próximos anos nunha palabra, elixiría influencia. Avanzamos en recoñecemento institucional, pero agora necesitamos traducilo en capacidade real para participar nas decisións que afectan o noso futuro. Isto esixe máis cooperación, maior ambición colectiva e unha visión estratéxica que vaia máis aló das necesidades inmediatas de cada organización.
Debemos demostrar a nosa contribución, defendela e participar activamente na construción das novas políticas europeas. O futuro das nosas organizacións depende tamén da nosa capacidade para influír no modelo de desenvolvemento económico e social que queremos para Galicia: máis cohesionada, innovadora, sostible e competitiva.
Participantes no encontro Cafés con Aroma a Economía Social 2026, organizado por ForoESGal o pasado 15 de outubro en Compostela.